۱۴۰۵/۰۸/۱۵
در ادامه، نگاهی میاندازیم به چند نکته که کانال یوتیوب Big Red Stripe در ویدئوی خود با این موضوع مطرح کرده است، به همراه نظر و تجربه شخصی خودم.
خیلی وقتها چیزهایی که افراد فکر میکنند مشکل فیلمنامه خودشان یا دیگران است، در واقع اصلاً مشکل اصلی نیستند. آنها ممکن است نشانهای (اعرضی) باشند که به یک مشکل بزرگتر دامن میزنند، اما خود آن نقطه به تنهایی مشکل ذاتی نیست.
یک مثال بزرگ که دوست دارم بزنم «پیشبینیپذیری» است. پیشبینیپذیری به خودی خود مشکلی نیست که یک فیلمنامه را نابود کند. ما هزاران سال است که دقیقاً همان داستانها را با همان شخصیتها و ساختارها روایت میکنیم و هنوز هم با وجود اینکه میتوانیم اتفاق بعدی را حدس بزنیم، بسیار تحت تأثیر قرار میگیریم. اگر متوجه پیشبینیپذیر بودن روند داستان شدید و این موضوع کلافهتان کرد، به احتمال زیاد علت اصلی آن مشکلی در شخصیتپردازی، ریتم داستان (pacing) یا احتمالاً نداشتن «لحن و لحن بیان منحصربهفرد» (voice) است. این موضوع درباره شخصیتهای خستهکننده هم صدق میکند.
واکنش رایج و قابل درکی که یک نویسنده هنگام مواجهه با این نقد که «شخصیتهایت خستهکنندهاند» نشان میدهد، این است که سریعاً به سراغ افزودن پیشزمینه داستانی بیشتر، عمقبخشی، یا (با تعجب!) رویدادهای تلخ و مدفونشده دوران کودکیش میرود تا آنها را جذابتر کند. این کار در واقع مثل زدن چسب زخم روی یک زخم عمیق است که نیاز به بخیه دارد.
آیا تا به حال فیلمی دیدهاید که شخصیت آنقدر درگیر تروماها و رنجهای عمیق قدیمی باشد که برای غلبه بر آنها بجنگد، اما شما با وجود تمام تلاشتان، ذرهای به سرنوشت او اهمیت ندهید؟ اگر پاسختان مثبت است، عالی است؛ برای من هم همیشه اتفاق میافتد. دلیلش این است که خیلی از نویسندهها اولویتهای شخصیتپردازی خود را کمی اشتباه چیدهاند.
دقیقاً مثل زندگی واقعی، مردم خیلی کمتر به این اهمیت میدهند که چه بلایی سر یک شخصیت آمده یا در گذشته چه کسی بوده است. آنها بسیار بیشتر به این اهمیت میدهند که او الان چه کسی است و هدفهای فعلیاش چیست. خوانندگان و بینندگان بسیار بیشتر ترجیح میدهند شخصیتی بدون پیشزمینه واقعی اما دارای یک «خواستن» یا «نیاز» واضح، فعلی و دارای محدودیت زمانی را تماشا کنند تا کسی که درگیر شیاطین گذشته است — هرچقدر هم که از نظر تماتیک غنی باشد — اما هدف مشخصی در زمان حال متناسب با آنها نداشته باشد.
من عکسی از تام کروز در فیلم مگنولیا (Magnolia) را در بالای این بخش گذاشتم، چون این شخصیت نمونه بارز داشتن بهترینهای هر دو جهان است. شخصیت کروز در فیلم فردی پرسروصدا، متکبر، زنستیز و مشخصاً در حال رنج کشیدن پشت ظاهر غلوآمیز خود است. آن «چرا»ی بزرگی که چرا او اینگونه است چیست؟ رابطه سرد و بیگانهشدهاش با پدرش. خب، عالیست. حالا آن قوس داستانی بزرگ برای او در پایان فیلم که نیازها و خواستههای زمان حالش را برآورده میکند چیست؟ آشتی با پدرش در بستر مرگ. بوم! نیاز و خواسته زمان حال برآورده شد، در حالی که تمام آن جزئیات احساسی پیشزمینه داستانی را هم دارد.
این توصیف خلاصه به معنای دستکم گرفتن تأثیر فیلم نیست؛ آن فیلم واقعاً شاهکار است. اما من آن را به این شکل ساده میکنم تا نشان دهم فیلمنامههای مختلف و شخصیتهای مختلف، اولویتهای متفاوتی دارند. تصور کنید چقدر روی اعصاب میشد اگر پیشزمینه داستانی و تلخ والدین ایندیانا جونز را بهزور در فیلم مهاجمان صندوقچه گمشده (Raiders of the Lost Ark) چپانده بودند؟ من برای دوست داشتن آن فیلم نیازی به دانستن آن چیزها ندارم. به همین دلیل است که فیلم آخرین جنگ صلیبی (The Last Crusade) را داریم!
این هم نکته دیگری است که میتواند سخت باشد، زیرا فیلمنامهنویسی درباره اینگونه نکات هرگز یک فرمول یکسان برای همه نیست. شاید این پاسخ شبیه به شانه خالی کردن به نظر برسد، اما شما واقعاً تنها کسی هستید که میتوانید با اطمینان بدانید داستانتان به چه چیزی نیاز دارد.
بدون شک، قدم اول اولویتدادن به خواستهها و نیازهای یک شخصیت است که به او اجازه میدهد یک قوس داستانی ملموس را تجربه کند. وقتی این بخش کامل شد و توانستید «کی، چی، کی، کجا و چرا»ی زمان حال را تثبیت کنید، آنگاه میتوانید یک گام به عقب بردارید. آیا این فیلمنامه یا این شخصیت با افزودن پیشزمینه داستانی و عمق بیشتر بهتر میشود؟ شاید بشود، شاید هم نشود. اما اگر نمیشود، نکته کلیدی این است که به شهود و غریزه خود اعتماد کنید. فقط به این دلیل که حس بهتری به شما میدهد چیزی را اضافه نکنید. اگر به دردهای داستان یا شخصیت نمیخورد، باید حذف شود. تمام فیلمنامههای برتر تاریخ به همین شکل نوشته شدهاند: با قیچی کردن بیرحمانه و حذف بخشهای احتمالاً باارزش به خاطر هدف بزرگتر و بهتر.
اگر بعد از همه اینها هنوز مطمئن نیستید، فردی را که به او اعتماد دارید پیدا کنید و با او مشورت کنید. بازخورد گرفتن در این زمینهها همیشه راه رشد ماست. چشمانتان به هدف باشد، همگی. نویسندگی خوش بگذرد!