۱۴۰۵/۰۸/۲۴
«هنر، تقلید از طبیعت نیست؛ بلکه خلقِ واقعیتی است موازی که قانونمندیهای درونیِ خود را بازآفرینی میکند.»
تاریخ سینما را میتوان به عنوان یک فرآیندِ مستمرِ «بازشناسی و دگرگونی در نظامهای نشانهشناختی و روایتگری» مطالعه کرد. هر مکتب یا دورهی تاریخی در سینما، بازتابدهندهی یک معرفتشناسی (Epistemology) و هستیشناسی (Ontology) خاص از زمانه خود است. برای درک تفاوتهای بنیادین میان سه جریان کلیدی سینمای کلاسیک، سینمای مدرن و سینمای پستمدرن، ناگزیریم از سطح توصیفِ سطحیِ آثار عبور کرده و آنها را در ترازوی نظریههای فیلم (Film Theory)، فلسفه هنر و بوطیقای روایت بررسی کنیم.
در این مقاله دانشگاهی، قصد داریم ضمن تبیین مفاهیم تئوریکِ این سه دوره، با یک مثال عملیِ واحد (مفهومِ جرم، عدالت و انتقام) در هر سه بستر، تفاوت ساختاریِ آنها را کالبدشکافی کنیم.
سینمای کلاسیک (که عمدتاً با الگوی هالیوودِ کلاسیک، سیستم استودیویی و نظریات دیوید بوردول، کریستین متس و آندره بازن شناخته میشود) بر پایهی «شفافیت شفاف» (Transparency) استوار است. در این الگو، تکنیکهای سینمایی (تدوین، نورپردازی، صداگذاری) باید نامرعی باشند تا توهمِ واقعیتِ ناب به حداکثر برسد.
پیرنگ در سینمای کلاسیک، یک پیرنگِ خطیِ بسته (Closed Linear Plot) است که بر پایهی زنجیرهی «علت و معلول» (Cause and Effect) بنا شده است. ارسطو در بوطیقا بر وحدت عمل تأکید میکند و سینمای کلاسیک دقیقاً مظهر این وحدت است. در این سینما، شخصیتها دارای اهداف مشخص (Goal-oriented) هستند، با موانع بیرونی روبهرو میشوند و از طریق کنشهای ارادی خود، سرنوشتشان را رقم میزنند. جهانِ فیلم، جهانی منسجم، معناپذیر و دارای ارزشهای اخلاقی ثابت است.
پروتاگونیست: کارآگاه مقتدر یا شهروندی شریف که به ناحق دچار صدمه میشود (مثلاً قتل خانوادهاش).
هدف: دستگیری یا مجازات مجرم.
موانع: فساد سیستماتیک پلیس یا قدرتِ باندهای مافیایی.
نقطهی اوج: دوئل نهایی یا دادگاهی که در آن حق به حقدار میرسد و خیر بر شر پیروز میشود.
ویژگی بارز تئوریک: تماشاگر در پایان به یک کاتارسیس (تطهیر عاطفی) میرسد؛ زیرا جهان معنا دارد و عدالت اجرا شده است.
پس از جنگ جهانی دوم و با ظهور بحرانهای عمیقِ فکری، اتمی و فلسفی (اگزیستانسیالیسم، پدیدارشناسی و مکتب فرانکفورت)، سینمای کلاسیک دیگر قادر به بازنماییِ حقیقتِ پیچیدهی انسان نبود. سینمای مدرن (اروپایی) متولد شد؛ جریانی که توسط فیلمسازانی چون میکلآنتلو آنتونیونی، اینگمار برگمان، ژان-لوک گدار و فدریکو فلینی هدایت میشد.
در سینمای مدرن، «رویداد» جای خود را به «حالت» میدهد. زمان خطیِ ساعتدیواری جای خود را به زمانِ ذهنی (Psychological Time) و جریان سیال ذهن میدهد. پیرنگ بسته فرو میپاشد و جایش را به پیرنگ باز (Open Plot) میدهد. شخصیتها دیگر اهداف مشخصی ندارند؛ بلکه دچار سوءتفاهم وجودی (Existential Alienation)، بیگانگی و ملال هستند. دوربین دیگر پنهان نیست؛ بلکه خود را به رخ میکشد (بازتابندگی یا Reflexivity).
پروتاگونیست: مردی که فرزندش به قتل رسیده، اما به جای جستجوی کارآگاهیِ کلاسیک، در خیابانهای مهآلود شهر سرگردان است. او انگیزهی خود را گم کرده است.
کشمکش: کشمکش بیرونی جای خود را به کشمکش درونی و سکوتهای طولانی میدهد. او با قاتل روبهرو میشود، اما اسلحه را پایین میآورد؛ نه به خاطر بخشش اخلاقی، بلکه به این دلیل که در آن لحظه، مفهومِ انتقام و عدالت کاملاً تهی از معنا شده است.
پایانبندی: فیلم با یک نمای بازِ مبهم از پروتاگونیست در حالی که به نقطهای نامعلوم خیره شده به پایان میرسد (پایان باز). تماشاگر پاسخی دریافت نمیکند، بلکه خودش باید به جستجوی معنا بپردازد.
با ورود به دهههای پایانی قرن بیستم و ظهور عصر اطلاعات، رسانهها و فلسفه پستمدرن (ژان بودریار، ژان فرانسوا لیوتار)، سینما وارد فاز تازهای شد. مشخصهی اصلی پستمدرنیسم، «مرگ فراروایتها» (Death of Grand Narratives) و تسخیر جهان توسط وانمودهها (Simulacra) است.
سینمای پستمدرن (آثار کوئنتین تارانتینو، دیوید لینچ، چارلی کافمن) دیگر ادعای کشفِ «حقیقت» را ندارد؛ بلکه با فرمها، ژانرها و تاریخ سینما بازی میکند. ویژگیهای بارز این سینما عبارتند از:
بینامتنیت (Intertextuality): ارجاعات مداوم به فیلمها، آثار هنری و فرهنگ عامه گذشته.
شکستن دیوار چهارم و خودآگاهی مفرط.
غیرخطی بودنِ ساختار زمان و مکان (ساختار پازلی، معکوس یا موازی).
کنایه (Irony) و پارودی (Parody).
پروتاگونیست: دو آدمکشِ حرفهای که در حال خوردن همبرگر دربارهی تفاوتِ نامِ همبرگرها در فرانسه و آمریکا صحبت میکنند و ناگهان وارد یک ماجرای خونینِ انتقام میشوند.
ساختار پیرنگ: فیلم با اوسطِ ماجرا شروع میشود، کات میخورد به گذشته، و در پایان به نقطهای برمیگردد که آغاز داستان بود (ساختار دایرهای یا حلقوی).
نگاه به مفهوم جرم: انتقام دیگر یک تراژدیِ انسانی نیست؛ بلکه به یک بازیِ زیباییشناختیِ خونین همراه با موسیقیِ جَز و دیالوگهای فلسفیِ پوچ تبدیل میشود. حقیقتِ ماجرا اهمیت ندارد؛ آنچه مهم است، نحوهی بازنماییِ آن و بازی با توقعات تماشاگر است.
| شاخصه تئوریک | سینمای کلاسیک | سینمای مدرن | سینمای پستمدرن |
| هستیشناسی و جهانبینی | جهان منسجم، قابل شناخت و مبتنی بر ارزشهای اخلاقی ثابت. | جهان بحرانزده، پوچ، پر از ملال و بیگانگیِ فردی. | جهانِ وانمودهها، کثرتگرا، فاقد حقیقت مطلق و مبتنی بر رسانه. |
| نوع پیرنگ (Plot) | پیرنگ بسته، خطی، علت و معلولی، دارای آغاز، میانه و پایان مشخص. | پیرنگ باز، سیال، مبتنی بر زمان ذهنی و حالات درونی. | پیرنگ تکهتکه (Fragmented)، غیرخطی، پازلی یا دایرهای. |
| شخصیتپردازی | هدفمند، فعال، دارای کنش مشخص در برابر موانع. | منفعل، سرگردان، دچار بحران هویت و پرسشهای فلسفی. | خودآگاه، بازیگرِ نقشِ خود، متکی بر ارجاعات بینامتنی. |
| کارکرد تکنیک | نامرئی (برای حفظ توهم واقعیت و شفافیت). | مرئی و خودآگاه (برای جلب توجه به فرم و مدیوم سینما). | بازیگوشانه، پارودیک، متکی بر بازتولیدِ فرمهای گذشته. |
| پاسخ به مخاطب | کاتارسیس عاطفی و رضایت از حل گرهها. | ایجاد پرسش، تفکر فلسفی و درگیریِ ذهنی. | لذتِ زیباشناختی از بازیهای فرمی، کنایه و شوخطبعی. |
تحول از سینمای کلاسیک به مدرن و سپس پستمدرن، مسیرِ تکاملِ فکریِ بشرِ معاصر است. سینمای کلاسیک، آینهی باستانیِ نظمِ مستقر بود؛ سینمای مدرن، ترک خوردنِ این آینه و تماشای تکههای خردشدهی درونِ انسان بود؛ و سینمای پستمدرن، چسباندنِ این تکهها به شیوهای کلاژگونه، طنزآمیز و آگاهانه است که در آن تصویر، اصالتِ واقعیت را ربوده است.
برای یک فیلمنامهنویس، شناخت این سه پارادایم به معنای تسلط بر ابزارهای گوناگونِ بیانگری است؛ این که بداند چه زمانی داستان خود را با خط کشیِ دقیقِ ارسطویی روایت کند، چه زمانی سکوت و ابهامِ مدرن را برگزیند و چه زمانی در هزارتوهای پستمدرن به بازی با نشانهها بپردازد.